Debaty sejmoweXIX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie opracowania długofalowej polityki finansowania nauki i szkolnictwa wyższego

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Jana Zaciury dotyczącą opracowania długofalowej polityki finansowania nauki i szkolnictwa wyższego, przedkładam uprzejmie panu marszałkowi - w porozumieniu z ministrem finansów oraz ministrem nauki - następujące informacje i wyjaśnienia.    Rola nauki i szkolnictwa wyższego w średniookresowych i długofalowych projekcjach rozwoju Polski stanowi jeden z zasadniczych czynników, których waga jest eksponowana w koncepcjach działań na rzecz zrównoważonego wzrostu gospodarczego i ograniczenia cywilizacyjnego dystansu do krajów najwyżej rozwiniętych. Jest to prezentowane w kategoriach priorytetów niekwestionowanych przez różne środowiska. W przyjętej ostatnio przez rząd projekcji ˝Polska 2025. Długookresowa strategia rozwoji˝ w wizji przyszłości w horyzoncie jednego pokolenia zakłada się, że społeczeństwo polskie przemieniać się będzie w społeczeństwo wiedzy, co wywoływać będzie stały wzrost poziomu kwalifikacji i szybkiego ich dostosowywania do dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku, w nawiązaniu do potrzeb gospodarki opartej na wiedzy. Podstawę stymulowania zdolności do tworzenia i wykorzystywania wiedzy powinien stanowić system edukacji, zaś nauka traktowana jako działalność generująca wiedzę przekształcać się powinna w specyficzną dziedzinę wytwórczości o wysokim stopniu efektywności.    Środowiska akademickie podkreślają, że dotychczasowy poziom nakładów w zakresie nauki oraz szkolnictwa wyższego nie dorównuje standardom europejskim, a zwłaszcza w krajach wiodących, wskazując szczególnie na pogarszanie się relacji wydatków w stosunku do liczby studentów i w przeliczeniach per capita. Należy podzielić ten pogląd, zauważając jednakże, że jest to w znacznym stopniu pochodną wielostronnych, powojennych uwarunkowań obecnej sytuacji, znajdującej syntetyczne odzwierciedlenie we wskaźniku określającym poziom PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca, obrazującym skalę dystansu dzielącego nasz kraj od wielu krajów nie tylko europejskich. Warunkiem koniecznym zmniejszania istniejącego dystansu będzie możliwość uzyskiwania odpowiednio wysokiego i systematycznego tempa wzrostu PKB, równocześnie wyprzedzającego tempo wzrostu w krajach wiodących.    Głosy rektorów szkół wyższych i ciał przedstawicielskich środowiska nauki i szkolnictwa wyższego, wyrażające obawy i oczekiwania tych środowiska, są traktowane z całą powagą. Dostrzegane są z uznaniem wysiłki restrukturyzacyjne szkół wyższych, mające na celu sprostanie wyzwaniom boomu edukacyjnego lat 90. i zapobieganie pogarszaniu jakości kształcenia. W tych warunkach sytuację finansową szkół wyższych i ich pracowników kształtowało w głównej mierze zaangażowanie zarówno ze strony budżetu państwa - w miarę możliwości wynikających z przesłanek gospodarczych i makroekonomicznych - jak i ze strony budżetów rodzinnych, również na miarę kondycji ekonomicznej polskiego społeczeństwa, doceniającego szansę i znaczenie wykształcenia dla przyszłości młodego pokolenia.    W obszarze nauki należy podkreślić starania tych środowisk o podtrzymywanie zdolności badawczej zaplecza naukowego oraz możliwe efektywne angażowanie w opracowywanie nowych technologii, a także zachowanie kontaktu z nauką światową, zwłaszcza w określonych dziedzinach badań. Odbywa to się jednak przy ciągle zbyt niskim udziale finansowania ze źródeł pozabudżetowych. Mimo obniżających się wskaźników jednostkowych należy jednak odnotować, że w ostatnich latach występował realny wzrost wydatków budżetowych na naukę i szkolnictwo wyższe, a także nie nastąpiło pogorszenie ich udziału w PKB.    O kształcie i losach przyszłorocznego budżetu państwa zadecyduje parlament RP. W projekcie tego budżetu starano się zapewnić niezbędny wzrost realnego poziomu wynagrodzeń w obszarze nauki i szkolnictwa wyższego oraz utrzymywanie waloryzowanej inflacyjnie skali wydatków inwestycyjnych w dziale: Szkolnictwo wyższe.    Należy zauważyć, iż w projekcie budżetu na rok 2001 wydatki na szkolnictwo wyższe zostały zaplanowane w łącznej kwocie 6508,3 mln zł i będą one wyższe w stosunku do przewidywanego wykonania w 2000 r. nominalnie o 9,8%, a realnie o 2,4%.    Wydatki na dotacje dla szkół wyższych oraz wyższych szkół zawodowych w kwocie 5565 mln zł stanowią 91,7% wydatków bieżących budżetu państwa na finansowanie szkolnictwa wyższego. W dotacjach tych zostały uwzględnione środki na sfinansowanie planowanych na rok 2001 podwyżek wynagrodzeń dla pracowników szkół wyższych. W dotacjach dla szkół wyższych zostały ujęte dodatkowe środki z tytułu zwiększonych zadań edukacyjnych w związku ze wzrostem liczby studentów w uczelniach resortu edukacji narodowej. Ponadto wydatki rzeczowe w dotacjach dla szkół wyższych zostały zaplanowane na relatywnie wyższym poziomie niż w pozostałych działach budżetowych. Na dotacje do Funduszu Pożyczek i Kredytów Studenckich przewidziano środki w wysokości 188,7 mln zł, co oznacza wzrost w stosunku do roku bieżącego nominalnie o 26,9%, a realnie o 18,4%.    W przypadku wydatków na naukę na rok 2001 zostały one zaplanowane w kwocie 3322,8 mln zł, co oznacza w stosunku do przewidywanego wykonania w roku 2000 nominalny wzrost o 12,6%, a realny o 5,0%. W wydatkach na naukę na rok przyszły ujęte zostały dodatkowe środki z przeznaczeniem przede wszystkim na zrekompensowanie kosztów z tytułu przewidywanego objęcia podatkiem VAT aparatury naukowo-badawczej pochodzącej z importu, finansowanie projektów badawczych oraz wydatki na inwestycje służące potrzebom badań i prac badawczo-rozwojowych. W świetle powyższych informacji należy podkreślić, że zaplanowane w projekcie ustawy na rok 2001 wydatki na szkolnictwo wyższe i naukę wzrosną znacznie wyżej niż zakładany poziom średniorocznej inflacji, prognozowanej w wysokości 7,2%.    W dokonanych ostatnio szerokich nowelizacjach: ustawy o Komitecie Badań Naukowych oraz ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych (przyjętych przez Sejm RP) zostały nakreślone kierunki zmian, które będą miały wpływ na dalszy rozwój nauki. Dotyczy to między innymi usprawnienia systemu finansowania nauki oraz zapewnienia równoprawnego dostępu do środków budżetowych na naukę wszystkim podmiotom prowadzącym badania naukowe lub prace rozwojowe, bez względu na ich status własnościowy. Zapewniono też postawy prawne możliwości dokonywania przekształceń instytucjonalnych przez jednostki badawczo-rozwojowe.    W przyjętych przez Radę Ministrów dokumentach: w grudniu 1999 r. w ˝Założeniach polityki innowacyjnej państwa do 2002 r.˝ oraz w lipcu 2000 r. w programie ˝Zwiększanie innowacyjności gospodarki w Polsce do 2006 r.˝ sprecyzowano cele i instrumenty, a także propozycje rozwiązań ekonomiczno-finansowych i prawno-organizacyjnych służących podnoszeniu innowacyjności gospodarki.    Realizowane reformy systemowe w dziedzinach oświaty i wychowania, ochrony zdrowia, ubezpieczenia społecznego oraz ustroju administracyjno-terytorialnego państwa i struktur samorządowych angażują znaczne środki z budżetu państwa, zwłaszcza nowy system wynagradzania nauczycieli w oświacie. Z uwagi na kondycję finansów publicznych przed zakończeniem ich wdrażania nie ma możliwości wprowadzania kolejnych reform. W tym kontekście projektowane reformy w obszarze nauki i szkolnictwa wyższego należałoby przesunąć w czasie, gdyż ich realizacja wiązać się będzie z angażowaniem środków budżetowych. Dodatkowym argumentem przemawiającym za takim rozwiązaniem, w szczególności w zakresie szkolnictwa wyższego, jest fakt, iż w chwili obecnej nie można przewidzieć finalnego kształtu wdrażanej reformy systemu oświaty oraz nowego systemu wynagradzania nauczycieli, zgodnie z postanowieniami ustawy Karta nauczyciela, zaś w zakładanej reformie szkolnictwa wyższego powinny być przyjęte takie rozwiązania, które będą stanowić kontynuację wdrażanej reformy systemu oświaty. Funkcjonowane szkolnictwa wyższego, zwłaszcza uczelni akademickich i zawodowych, w przyszłości będzie w znacznym stopniu uzależnione od rozwiązań przyjętych w reformie szkolnictwa ponadgimnazjalnego.    Wypada również zauważyć, iż obecnie trwają intensywne prace nad dostosowaniem przepisów regulujących system oświaty, szkolnictwa wyższego oraz nauki do prawa Unii Europejskiej. Wprowadzone zmiany z tego tytułu również będą miały wpływ na reformę tych dziedzin.    W świetle powyższych uwarunkowań opracowanie długofalowej koncepcji finansowania nauki i szkolnictwa wyższego nie może być zrealizowane przez stronę rządową w najbliższym czasie.    Kierunkowe propozycje celów i rozwiązań dotyczących funkcjonowania systemu oświaty oraz szkolnictwa wyższego zostaną wykorzystane w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej nad przygotowanym dokumentem pt. ˝Strategia rozwoju systemu edukacji narodowej do 2005 r.˝. Powinno to być powiązane i współzależne również od zmian systemowych, jakie znajdą wyraz w rozstrzygnięciach, które zostaną przyjęte w rozwiązaniach ustawowych dotyczących szkolnictwa wyższego. Odnosi się to w szczególności do kwestii współodpłatności za studia, zmian w systeme mechanizmów i form pomocy państwa dla studentów oraz wprowadzenia instytucjonalnych rozwiązań dotyczących ocen jakości kształcenia.    Z wyrazami szacunku    Minister    Edmund Wittbrodt    Warszawa, dnia 6 grudnia 2000 r.